Zanurz Krążek

Obywatelska edukacja wodna i pomiar przejrzystości jezior

Pomiar krążkiem Secchiego to prosty sposób sprawdzania przejrzystości wody w jeziorze. W projekcie Zanurz Krążek, realizowanym na Wydziale Biologii Uniwersytetu Warszawskiego, zapraszamy osoby odpoczywające nad jeziorami, żeglujące, pływające kajakiem, korzystające z pomostów, prowadzące zajęcia terenowe albo po prostu ciekawe wody do wykonania takiego pomiaru i wpisania wyniku do formularza.

Krążek Secchiego to jedno z najprostszych narzędzi hydrobiologii. Opuszcza się go powoli do wody i obserwuje, na jakiej głębokości przestaje być widoczny, a następnie na jakiej głębokości ponownie pojawia się w polu widzenia. Ten prosty pomiar pomaga rozmawiać o świetle w jeziorze, planktonie, zakwitach, mętności wody i zmianach zachodzących w ekosystemach wodnych.

W projekcie chcemy sprawdzić, jak takie pomiary mogą być wykonywane przez osoby bez specjalistycznego przygotowania hydrobiologicznego: rodziny, dzieci z dorosłymi, żeglarzy, kajakarzy, studentów, edukatorów, pracowników marin, wypożyczalni i ośrodków nad wodą. Każdy pomiar to mała wiadomość od jeziora. Wiele takich wiadomości może pomóc lepiej rozumieć, jak zmienia się przejrzystość wody w jeziorach.

Chcesz wykonać pomiar?

Jeśli masz krążek Secchiego z projektu Zanurz Krążek, wykonaj pomiar zgodnie z poniższą instrukcją, a następnie wpisz wynik w formularzu.

Formularz pomiarowy:
Kod QR kierujący do formularza znajduje się przy krążku. Skontaktuj się z nami, by wypożyczyć krążek.

Mapa pomiarów krążkiem Secchiego:
W tej chwili testujemy formularz i sposób zbierania danych. Po uporządkowaniu wyniki pilotażowych pomiarów Zanurz Krążek będą pojawiać się na wspólnej mapie Żeglarskiej Akcji Badania Akwenów:

Zobacz wyniki na mapie

Jak wykonać pomiar krążkiem Secchiego?

Wybierz bezpieczne miejsce pomiaru: z kajaka, łódki, pomostu lub innego stabilnego miejsca nad wodą.
Zabezpiecz koniec linki lub miarki, żeby krążek nie wpadł do jeziora.
Opuszczaj krążek powoli do wody, najlepiej po zacienionej stronie łódki lub pomostu.
Obserwuj, kiedy krążek przestaje być widoczny.
Następnie powoli podnoś krążek i zapisz głębokość, na której ponownie pojawił się w polu widzenia.
Powtórz pomiar i wpisz oba wyniki do formularza, udostępniając też lokalizację miejsca pomiaru.

Jeśli krążek dotknie dna, zanim zniknie z oczu, zaznacz to w formularzu. Jeśli krążek nadal jest widoczny na końcu linki lub miarki, zapisz wynik jako większy niż długość linki, na przykład >12 m.

O czym pamiętać?

Pomiar wykonuj tylko wtedy, gdy jest bezpiecznie. Nie wychylaj się niebezpiecznie z łódki, kajaka ani pomostu. Dzieci powinny wykonywać pomiar wyłącznie z osobą dorosłą. Na kajaku najlepiej mierzyć w dwie osoby: jedna osoba stabilizuje kajak, druga obsługuje krążek.

Pomiar jest najbardziej czytelny przy spokojnej wodzie, bez dużej fali, silnego wiatru i deszczu. Wynik może zależeć od pogody, pory dnia, światła, zakwitu glonów lub sinic, zmącenia wody po opadach, a także od miejsca pomiaru.

Krążek Secchiego nie służy do oceny bezpieczeństwa kąpieli i nie zastępuje monitoringu sanitarnego. Informuje o przejrzystości wody, a nie o tym, czy woda jest bezpieczna do kąpieli.

Co obserwujemy?

W formularzu prosimy nie tylko o sam wynik pomiaru, ale także o kilka prostych obserwacji:

kolor wody,
obecność zakwitu, nalotu glonów lub sinic,
falowanie i wiatr,
opady w ostatnim czasie,
miejsce pomiaru,
to, czy krążek dotknął dna,
to, czy pomiar był łatwy czy coś wymagało doprecyzowania.

Takie informacje pomagają lepiej interpretować wynik. Sama liczba nie mówi wszystkiego. Inaczej odczytujemy pomiar wykonany w spokojny, słoneczny dzień na środku jeziora, a inaczej pomiar zrobiony po ulewie, przy brzegu albo w miejscu, gdzie woda została zmącona.

Dla kogo jest projekt?

Projekt jest przeznaczony dla osób i miejsc, które mają kontakt z jeziorami i chcą włączyć prostą obserwację hydrobiologiczną do swoich działań:

osób żeglujących i korzystających z jezior rekreacyjnie,
rodzin i dzieci z dorosłymi,
kajakarzy i uczestników spływów,
studentów i grup terenowych,
edukatorów przyrodniczych,
stacji terenowych, marin, wypożyczalni i ośrodków nad wodą,
wszystkich, którzy chcą spojrzeć na jezioro uważniej.

Nie trzeba być hydrobiologiem ani hydrobiolożką. Wystarczy krążek, chwila uważności i gotowość do zapisania wyniku.

Dane i wspólna mapa

Wyniki wpisane do formularza będą wykorzystywane do rozwijania obywatelskiego monitoringu przejrzystości wody. Pilotaż projektu Zanurz Krążek pozwoli sprawdzić, jak pomiar krążkiem Secchiego działa w praktyce: jako proste narzędzie obserwacji jezior, edukacji wodnej i zbierania danych, które mogą być prezentowane na wspólnej mapie pomiarów.

Projekt Zanurz Krążek rozwijany jest w dialogu z Żeglarską Akcją Badania Akwenów, która od kilku sezonów prowadzi obywatelskie pomiary przejrzystości wody na jeziorach. Dzięki temu dane z naszych pilotażowych pomiarów mogą być przygotowywane w sposób możliwie spójny z szerszą mapą obserwacji.

Dlaczego przejrzystość wody jest ważna?

Przejrzystość wody mówi o tym, jak głęboko w jeziorze dociera światło. Ma to znaczenie dla roślin wodnych, planktonu, ryb i całego funkcjonowania ekosystemu. Woda może być mniej przejrzysta z wielu powodów: przez rozwój glonów i sinic, przez zawiesinę mineralną, przez dopływ substancji z otoczenia jeziora, po silnym wietrze lub opadach.

Jezioro nie jest tylko taflą wody. Jest zmiennym ekosystemem, który reaguje na pogodę, sezon, użytkowanie zlewni i presję człowieka. Krążek Secchiego pomaga tę zmienność zobaczyć w bardzo prosty sposób.

Im więcej światła przenika w głąb jeziora, tym głębiej można zobaczyć krążek. Mała przejrzystość często oznacza większą ilość glonów, sinic lub zawiesiny w wodzie, ale wynik zależy także od pogody, koloru wody i miejsca pomiaru. Przejrzystość jest powiązana z żyznością jeziora oraz z relacjami w sieci pokarmowej: glonami, zooplanktonem i rybami. Krążek Secchiego nie daje pełnej diagnozy, ale jest świetnym początkiem rozmowy o tym, jak działa jezioro.

Co pomiar krążkiem Secchiego mówi o jeziorze?

Przejrzystość wody jest jednym z najprostszych sygnałów stanu jeziora. W hydrobiologii pomiar krążkiem Secchiego od dawna wykorzystuje się do opisu stanu troficznego, czyli żyzności i produktywności jeziora. W jeziorach mniej żyznych, z niewielką ilością glonów unoszących się w wodzie, krążek zwykle widać głębiej. W jeziorach bardziej żyznych, zwłaszcza przy obfitym rozwoju fitoplanktonu lub sinic, krążek znika płycej.

Ta zależność nie jest jednak mechaniczna. Na wynik wpływa także pogoda, fala, pora roku, dopływ zawiesiny po deszczu, mieszanie wody, brunatne zabarwienie od substancji humusowych oraz miejsce wykonania pomiaru. Dlatego wynik krążka Secchiego traktujemy jako prosty, terenowy wskaźnik, który pomaga zadać dalsze pytania o jezioro, a nie jako pełną diagnozę jego stanu.

Za przejrzystością wody stoją też relacje pokarmowe. Drobne glony i sinice zmniejszają ilość światła docierającego w głąb jeziora. Zooplankton, na przykład rozwielitki, może odfiltrowywać część drobnych glonów i poprawiać przejrzystość. Z kolei ryby planktonożerne, jeśli jest ich dużo, mogą ograniczać liczebność dużego zooplanktonu, a wtedy presja na glony słabnie i woda może stawać się mniej przejrzysta. Ryby drapieżne mogą czasem działać pośrednio w przeciwną stronę, zmniejszając presję ryb planktonożernych na zooplankton. To przykład kaskady troficznej, czyli sytuacji, w której zmiany na jednym poziomie sieci pokarmowej wpływają na kolejne poziomy: ryby, zooplankton, glony i przejrzystość wody.

Badania prowadzone z udziałem Zakładu Hydrobiologii UW w jeziorach tatrzańskich pokazują, że przejrzystość wody może silnie reagować na zmiany w sieci pokarmowej i obiegu substancji odżywczych: w Przednim Stawie Polskim po ograniczeniu liczebności pstrągów przejrzystość wzrosła z około 5–7 m do 17 m.

Z samego pomiaru krążkiem nie da się jednak powiedzieć, jakie ryby żyją w jeziorze ani czy jezioro jest „zdrowe” w pełnym sensie. Możemy natomiast zobaczyć, czy woda jest bardzo przejrzysta, średnio przejrzysta czy mętna, a potem zestawić ten wynik z miejscem, pogodą, porą sezonu i innymi obserwacjami.

O projekcie

Projekt Zanurz Krążek realizowany jest w Zakładzie Hydrobiologii Wydziału Biologii Uniwersytetu Warszawskiego w ramach programu Inteligentny Zielony Uniwersytet.

Pilotaż projektu prowadzony jest w mazurskim kontekście terenowym, przy współpracy z Mazurskim Centrum Bioróżnorodności i Edukacji KUMAK oraz w dialogu z Żeglarską Akcją Badania Akwenów.

Celem projektu jest przygotowanie i przetestowanie prostych zestawów edukacyjno-pomiarowych, formularza zbierania danych, instrukcji dla użytkowników oraz sposobu prezentacji wyników na mapie. Pilotaż ma pomóc w rozwijaniu obywatelskiej edukacji wodnej i włączaniu użytkowników jezior w uważną obserwację ekosystemów wodnych.

Kontakt

dr hab. Barbara Pietrzak
Zakład Hydrobiologii
Wydział Biologii Uniwersytetu Warszawskiego

b.pietrzak@uw.edu.pl